Erika Lust (49) is een Zweedse erotische filmregisseur, scenarist, filmproducent en auteur én zowat de belangrijkste figuur in vrouwvriendelijke porno. Ze zette de immersieve beleving ‘House of ERIKALUST’ in DIVE op poten, waar je zelf op seksuele ontdekkingstocht kan gaan aan de hand van zinnenprikkelende films én een indrukwekkende VR-beleving.
Flair sprak met Erika Lust (49) over de veranderlijke porno-industrie, seks, opvoeding en self-love.
Je zit al meer dan twintig jaar in de porno-industrie. Hoe is alles veranderd sinds je begon?
‘Toen ik startte, bestond de porno-industrie uit een paar grote bedrijven, verspreid over verschillende delen van de wereld. Wat de meeste mensen zagen als porno, was vooral afkomstig van de grote Amerikaanse spelers zoals Penthouse, Larry Flynt, Playboy, Digital Playground en Vivid Entertainment… Het was een periode waarin niemand sprak over de vrouwelijke blik, of over vrouwen en hun genot. Porno was eigenlijk een business voor mannen, door mannen. Vrouwen waren de mooie objecten, de verleidsters, degenen die geacht werden genot te geven. Maar het ging niet om hún genot. Het was eigenlijk een weerspiegeling van de maatschappij in die tijd.
Porno was lang een business voor mannen, door mannen. Vrouwen waren de mooie objecten, maar het ging niet om hún genot.
Ik begon me er meer in te verdiepen, omdat ik geïnteresseerd was in seksualiteit, en vooral in het begrijpen van mijn eigen seksualiteit. Zo wilde ik ontdekken wat mij opwond en wat mij aantrok. Ik vond een boek dat voor mij heel belangrijk werd, geschreven door een filmprofessor van Berkeley, Linda Williams. Via haar boek ‘Hardcore’ ontdekte ik filmmakers zoals Candida Royalle. Zij was een van de eerste vrouwelijke regisseurs in de pornowereld.’
Dat moet in die tijd revolutionair geweest zijn.
‘Absoluut. Maar het was toen slechts een kleine beweging en we leefden écht in een andere wereld. Als je porno wilde kijken, kon je die niet zomaar online vinden. Dat bestond nog niet. Je moest een magazine durven nemen op de bovenste plank van een winkel, of naar het achterkamertje in de videotheek sluipen met alle videocassettes. En dan moest je aan de kassa een mens in de ogen kijken om die film te huren of kopen. Die drempel lag veel hoger.
Aan het begin van mijn carrière maakte ik dvd’s. Mijn eerste kortfilm verstuurde ik naar een winkel in Canada, Good for Her, die ook de Feminist Porn Awards begon te organiseren. Dat was echt een geweldig evenement. We kwamen jaarlijks bijeen als de alternatieve, feministische pornoregisseurs van over de hele wereld. Het was een warme gemeenschap. Maar toen begon het internet zich te ontwikkelen en veranderde alles.’
Heeft de komst van het internet roet in het eten gegooid?
‘Begrijp me niet verkeerd, ik besta vandaag dankzij het internet. Ik begon met mijn blog, die toen gewoon een plek was waar ik over erotische onderwerpen schreef. Daarna begon ik mijn eerste films te maken en die online te publiceren. Ik merkte dat mensen ze wilden downloaden, en zo is alles begonnen.
Maar toen kwamen de zogenaamde tube-sites op, de pornosites zoals we ze nu kennen. Gebruikers begonnen daar films op te zetten zonder toestemming, en dat systeem zoog het bloed uit de oude porno-industrie. De grote, traditionele spelers konden niet meer overleven. Het werd steeds moeilijker om porno te produceren en er geld aan te verdienen. Bedrijven werden verkocht, en die tube-sites begonnen alles op te kopen. Zo werden zij de dominante macht in de industrie. Ze kaapten eigenlijk het hele systeem.
Er is een groeiende groep pornokijkers die wél geeft om wat ze consumeert. Die iets wil wat hen vertegenwoordigt, waar ze zich veilig bij voelen, waar ze niet geconfronteerd worden met geweld, misogynie of racisme.
Rond 2012 begon ik daarom mijn eigen eerste online cinema. Als ik dat niet had gedaan, was ik waarschijnlijk gestorven samen met de dvd-markt. Maar ik deed het wel, en we begonnen abonnementen te krijgen. Ondertussen heb ik ongeveer 75.000 online abonnees, en dat is mijn community. Zij financieren de films die ik maak, want die films zijn duur om te produceren. Het is geen porno die je met je gsm in je slaapkamer filmt.
Na de bekende tube-sites kwamen de contentcreators en sociale media. Vandaag consumeren veel mensen porno via platforms zoals OnlyFans. Dat is opnieuw een heel andere manier, maar dat is geen cinema.’
Is dat wat jouw werk onderscheidt van die mainstream porno?
‘Ja! Wat ik aanbied, is iets anders: een soort pornografie die artistiek is, cinematografisch, met waarden. Gemaakt door vrouwen en queer makers, voor mensen die geven om wat ze zien. Het is niet voor iedereen, want veel mensen hebben daar geen interesse in. Maar er is een groeiende groep kijkers die wél geeft om wat ze consumeert. Die iets wil wat hen vertegenwoordigt, waar ze zich veilig bij voelen, waar ze niet geconfronteerd worden met geweld, misogynie of racisme. Ze willen een veilige ruimte voor hun seksualiteit, en dat proberen wij te creëren.’
Hoe zijn de percepties van het pornokijkend publiek over jouw werk veranderd door de jaren heen? Heb je het gevoel dat er nu meer begrip is?
‘In het begin werd mijn werk vaak gezien als porno voor vrouwen. En dat klopt nog steeds wel een beetje, want andere porno wordt vaak nog steeds gemaakt door mannen, voor mannen. Maar nu kijken mensen niet alleen meer naar voor wie het is, maar ook door wie het gemaakt wordt. Ze beginnen belang te hechten aan dat het werk gecreëerd wordt door vrouwen, door een gemeenschap van makers die op een nieuwe manier met seksualiteit omgaan. Dát is nu belangrijk.
In het begin werd mijn werk vaak gezien als porno voor vrouwen. Nu kijken mensen niet enkel meer naar voor wie het is, maar ook door wie het gemaakt wordt.
Ik betrok ook mijn publiek daarbij, via mijn project ‘XConfessions’. Dat is een reeks films waarin mensen anoniem hun fantasieën en seksuele verhalen kunnen insturen, en wij maken daar een film van. Dat was een prachtig idee, want het gaf mensen de kans om te delen, om zich uit te spreken en om durf te tonen. Ik hou van dat gemeenschapsaspect.’
Nu noemt men jouw werk eerder ethische porno, lijkt me?
‘Die verschuiving kwam inderdaad al snel. Mensen vroegen zich af: hoe gaan we om met performers? Wat is het verschil? We wilden samenwerken met hen op een respectvolle en gelijkwaardige manier. De nadruk verschoof naar dat idee van samenwerking, instemming en vooral veiligheid.
De laatste tijd komt er dan weer meer aandacht voor de artistieke en cinematografische waarde van het werk. Mensen willen dat het met zorg, liefde en aandacht gemaakt wordt. Dat is belangrijk, zeker nu de maatschappij zo vluchtig geworden is. Alles is content geworden in plaats van kunst of film.’
Is dat waarom je de erotische immersieve beleving ‘House of ERIKALUST’ in DIVE (Antwerpen) op poten zette?
‘Onder andere. Ik denk dat we vandaag een soort tegenreactie zien, want mensen zijn het internet beu. Ze willen offline gaan, terug in het echte leven stappen, met hun vrienden praten. En dat maakt mijn tentoonstelling “House of ERIKALUST” op dit moment zo interessant. Het is een manier van erotische storytelling via interactieve installaties, zintuiglijke ruimtes, VR en digitale experimenten. Ze brengt iets écht. Je gaat erheen, je ervaart het, je voelt het en je praat over wat je ziet.
Seks is vandaag iets geworden waar mensen bang voor zijn, beschaamd zelfs. Sommigen zijn bang om nog intieme, seksuele momenten te delen met anderen.
Zo maak je porno opnieuw deel van het culturele gesprek. Want porno is intussen massamedia geworden. Het beïnvloedt hoe we seksualiteit begrijpen, beleven en zien. We moeten daarover beginnen nadenken en er openlijk over praten, zonder schaamte. Seks is vandaag iets geworden waar mensen bang voor zijn, beschaamd zelfs. Sommigen zijn bang om nog intieme, seksuele momenten te delen met anderen. En dat komt misschien ook omdat ze veel tijd alleen doorbrengen met porno online.’
Heeft het (overmatig) kijken van porno een invloed op ons seksleven?
‘Ja, absoluut. De solo-ervaring van porno kijken, alleen, zonder echte connectie, maakt dat mensen soms nerveus worden als ze het met iemand anders moeten delen. Dat gebeurt vaak bij mannen. Ze zien te veel pornoperformers die grote penissen hebben en weten hoe ze ermee moeten omgaan. Maar keep in mind: velen nemen Viagra of injecties om het langer vol te houden of om hardere erecties te krijgen. Ze letten op wat ze eten, hoe ze zich voorbereiden. Sommigen sparen zich een paar dagen op voor één opname. Er zijn strategieën, want porno is werk. En filmmakers weten hoe ze dat optimaal in beeld brengen.
Ik werk met acteurs die me soms vragen om hen op een bepaalde manier te filmen. Veel penissen zijn bijvoorbeeld licht gebogen, dat is normaal, maar afhankelijk van de hoek ziet die er groter of kleiner uit. Dus sommige performers vragen dan om hen van hun “goeie kant” te filmen (lacht). En dat is soms moeilijk voor mij, want de porno die ik maak, gaat niet over wie er het grootst of het hardst uitziet. Ik wil dat het écht lijkt, authentiek en natuurlijk.’
Dus er is eigenlijk best wat onzekerheid in die wereld?
‘Tuurlijk! Daarom werken sommige performers liever niet met productiehuizen, maar alleen. Dan kunnen ze pauzeren wanneer ze willen, zich op hun gemak voelen. Met een hele crew erbij is dat anders. En het is belangrijk dat jongeren dat beseffen: porno is fictie. Het is niet echt.’
Sommige performers vragen om hun penis van hun “goeie kant” te filmen. Dat is soms moeilijk voor mij, want de porno die ik maak, gaat niet over wie er het grootst of het hardst uitziet. Ik wil dat het écht lijkt.
Waarom denk je dat er nog zo’n sterk taboe rond porno bestaat?
‘Porno is eigenlijk gewoon een spiegel van de maatschappij. Seksualiteit is al eeuwenlang iets waar schaamte rond hangt. En dat gaat hand in hand met patriarchale culturen. Als je teruggaat in de tijd, nog vóór de grote religies, had je samenlevingen die anders georganiseerd waren met matriarchale invloeden, waar vruchtbaarheid, vrouwen en leven centraal stonden. Seksualiteit maakte daar deel van uit. Men vereerde godinnen van de natuur, van de wind, van oorlog, van gerechtigheid, van liefde, van vruchtbaarheid en seksualiteit. Dat was iets heiligs, iets om te eren. Daar hing absoluut geen schaamte rond.
Porno is eigenlijk gewoon een spiegel van de maatschappij. Seksualiteit is al eeuwenlang iets waar schaamte rond hangt. Daarom blijft het zo’n taboe.
Maar toen de grote religies opkwamen en de patriarchale structuren sterker werden, verdwenen die godinnen. Ze werden samengevoegd tot één figuur: de Maagd Maria. En wat gebeurde er? Ze was niet langer een vrije, wilde vrouw en had niet eens seks! Ze was niet meer Athena of Aphrodite, godinnen die vrij waren, liefdes hadden, fouten maakten, menselijk waren. Maria is de “goede” vrouw, en wie zich niet zo gedroeg, werd plots de “slechte” vrouw. En zo begon seksualiteit iets te worden waar schaamte rond hing.’
Zie je feminisme als een tegenbeweging van dat gebeuren?
‘Ik denk dat we een soort laatste stuiptrekking zien van dat patriarchale denken. Een uitstervingsstuip. Feminisme heeft zich lang gefocust op vrouwen, maar toch denk ik dat we ook aandacht moeten hebben voor jonge mannen. Voor hoe zij zich voelen, wat ze meemaken. Want veel van hen zijn bang. Ze voelen zich bedreigd door vrouwen, feministen, queer mensen, migranten. Ze denken dat ze minder kansen hebben dan vroeger. Dat feminisme te ver is gegaan. En dat is natuurlijk onzin!’
Gert Verhulst vroeg je in ‘De Tafel van Gert’ hoe je ‘in de porno-industrie bent beland’?
‘Haha, ja! Ik zei: “Ik ben er niet in beland, ik heb ervoor gekozen.” Er waren andere opties. Ik koos bewust voor porno. En je zag aan zijn gezicht dat dat niet in zijn hoofd paste. Ik verraste hem echt. En dat gebeurt vaak. Mensen denken dat ik toevallig in de porno-industrie “terechtgekomen” ben, alsof het iets wat je overkomt. Maar ik heb er bewust voor gekozen, als filmmaker, als feministe en als vrouw die geïnteresseerd is in seksualiteit.’
Mensen denken dat ik toevallig in de porno-industrie “terechtgekomen” ben, alsof het iets dat je overkomt. Maar ik heb er bewust voor gekozen, als filmmaker, als feministe, als vrouw die geïnteresseerd is in seksualiteit.
Hoe vind je dat we onze kinderen moeten inlichten over seksualiteit?
‘Ik zeg niet dat we met onze kinderen een porno-avondje moeten organiseren, maar we moeten er wel open over zijn en hen duidelijk maken dat het allemaal fictie is. Ik vrees dat jongeren vandaag niet alleen bij porno, maar bij media in het algemeen, te weinig kritisch zijn. Ze beseffen niet dat media boodschappen uitzenden, dat alles een vorm van influencen is. Sociale media doen dat op een nog gevaarlijker niveau. De hoeveelheid tijd die we online doorbrengen in een wereld die niet echt is, is hallucinant. Iedereen is daar aan het performen, zichzelf aan het tonen, content aan het maken.
Ik zeg niet dat we met onze kinderen een porno-avondje moeten organiseren, maar we moeten er wel open over zijn en hen duidelijk maken dat het allemaal fictie is.
Uit paniek gaan ouders dan vaak ineens alles verbieden en zelfs de overheid wil er wetten voor opleggen. Ik begrijp de bezorgdheid, ik heb zelf kinderen – ze zijn nu 15 en 18 – dus ik ken dat gevoel als ouder. Maar we moeten slimmer reageren dan vanuit paniek. Soms moeten we even stilstaan en beseffen dat we hen misschien gewoon beter moeten onderwijzen. Daarom ben ik gestart met een project dat ‘The Porn Conversation’ heet. Het is bedoeld om ouders en leerkrachten te helpen begrijpen hoe ze met jongeren over porno kunnen praten zonder te doen alsof het niet bestaat.’
Je hebt zelf twee kinderen. Was dat iets wat je als ouder moest leren, hoe je over seks praat?
‘Voor mij ging dat vrij natuurlijk. Ik schaam me niet om over seks te praten en word er niet nerveus van. Ik heb altijd eerlijk geantwoord op de vragen van mijn kinderen, ook over onderwerpen als homoseksualiteit, wat een blowjob is, enzovoort. Want die woorden horen ze toch op de speelplaats. Als ze het niet aan hun ouders kunnen vragen, gaan ze naar het internet. En wat vinden ze daar? De commerciële, vertekende versie op pornosites.
Zodra het gesprek over seksualiteit gaat die niet heteronormatief of “vanilla” is, geraken ouders in paniek. Daarom is seksuele opvoeding op school zo cruciaal.
Daarnaast heb je ook het probleem dat veel ouders niet inclusief of open zijn. Zodra het gesprek over seksualiteit gaat die niet heteronormatief of “vanilla” is, raken ze in paniek. Daarom is seksuele opvoeding op school zo cruciaal. We hebben scholen nodig die correcte informatie geven aan iedereen. Seksuele opvoeding is eigenlijk een mensenrecht.’
Waarom vind je dat zo belangrijk?
‘Uiteindelijk gaan de meeste mensen seks hebben. Dus kunnen we hen daar dan tenminste goed op voorbereiden? Hen leren wat grenzen zijn, wat instemming betekent, wat veilig is, hoe ze praten over wat ze willen? Dat ze niet zomaar dickpics rondsturen of elkaar schaden? Als je hen seksuele voorlichting geeft die positief en inclusief is, geef je hen opties. Vrijheid. Ze leren betere keuzes maken, hebben gezondere relaties en zelfs meer zelfvertrouwen. Het verandert alles.
Vooral voor queer gemeenschappen heeft porno vaak een belangrijke rol gespeeld. Het hielp hen hun identiteit en hun seksualiteit te ontdekken.
Ik zie seksuele opvoeding dus als een fundamenteel mensenrecht. We geven zoveel geld uit aan dingen die niets opleveren, terwijl we beter zouden investeren in goede seksuele opvoeding, in seksuologen, in toegankelijke gynaecologische zorg. Jongeren van vijftien hebben vaak al seksuele relaties, maar durven er niet met hun ouders over praten. Dus moeten er veilige plekken zijn waar ze terechtkunnen bij betrouwbare volwassenen.
We praten vaak over de negatieve effecten van porno, maar we vergeten de positieve. Vooral voor queer gemeenschappen heeft porno vaak een belangrijke rol gespeeld. Het hielp hen hun identiteit en hun seksualiteit te ontdekken.’
Bij Flair praten we veel over zelfliefde. Wat betekent dat voor jou? Heb jij veel zelfliefde?
‘Mijn eerste gedachte bij “zelfliefde” is masturbatie (lacht). Dat is hoe je je eigen seksualiteit leert kennen, hoe je ontdekt wat je leuk vindt, wat je lichaam nodig heeft. Wie zichzelf kan plezieren, heeft meestal ook betere seks met anderen. Dus ja, dat hoort absoluut bij zelfliefde. En tegenwoordig bestaan er zoveel fijne hulpmiddelen: speeltjes, podcasts, erotisch audiomateriaal. Dat helpt om op een zachte manier met je lichaam om te gaan. Maar goed, zelfliefde gaat natuurlijk ook breder.’
(lacht) Hoe zit het met die andere soort zelfliefde?
‘Ik ben eerlijk gezegd te vaak te streng voor mezelf geweest. Ik noem mezelf soms mijn eigen dominatrix. (lacht) Maar ik heb geleerd uit de BDSM-wereld dat een “goede dominatrix” ook (ver)zorgt. Ze duwt iemand naar een ervaring, maar met aandacht en zorg. En dat probeer ik toe te passen op mezelf. Ik wil mezelf wel pushen, maar met liefde. Ik probeer mezelf toe te staan om wat rommelig te zijn en fouten te maken. Soms lukt dat, soms val ik terug in oude patronen. Ik ben nog altijd beter in zorgen voor anderen dan voor mezelf.’
Ik ben eerlijk gezegd te vaak te streng voor mezelf geweest. Ik noem mezelf soms mijn eigen dominatrix. (lacht) Ik ben beter in zorgen voor anderen dan voor mezelf.
Zet je jezelf niet altijd op de eerste plaats?
‘Nee, dat vind ik moeilijk. Maar ik probeer eerlijk te blijven, niet te doen alsof ik alles onder controle heb. Er is nog wat werk op vlak van zelfliefde. Daar struggle ik soms mee.’
We zijn zo streng voor onszelf. Waarom denk je dat dat zo is?
‘Van jongs af aan leren we om braaf te zijn, om te zorgen voor anderen, om niemand ongemakkelijk te maken. Dat zit diep in onze cultuur. En het is moeilijk om dat los te laten. Maar als je beseft dat het niet jouw persoonlijke tekortkoming is, maar een systeem waarin we allemaal zitten, wordt het makkelijker om mild te zijn voor jezelf. Dat haalt wat druk weg.
We moeten presteren, mooi zijn, gezond, succesvol, geliefd, bewust, duurzaam… Alles tegelijk. En dat is gewoon onmogelijk.
Het helpt om niet alles persoonlijk te nemen. We leven in een maatschappij die enorm veeleisend is. We moeten presteren, mooi zijn, gezond, succesvol, geliefd, bewust, duurzaam… Alles tegelijk. En dat is gewoon onmogelijk. Ik denk dat het daarom zo belangrijk is om terug te keren naar echtheid, naar verbinding met elkaar en met jezelf.’
Dat raakt eigenlijk aan wat jij doet als filmmaker, die zoektocht naar echtheid, ook binnen seksualiteit?
‘Absoluut. Voor mij is porno niet enkel entertainment, het is ook cultuur. Het vertelt iets over hoe we leven, hoe we verlangen, hoe we onszelf zien. En ik vind dat het die plek in de cultuur verdient. Mensen vergeten vaak dat porno een invloed heeft op hoe jongeren leren over seks, over genderrollen, over macht. En dat we daar dus niet over mogen zwijgen. We moeten porno mee opnemen in het culturele gesprek, in de klas, in kunst, in media. Alleen zo kan het evolueren.
Ik wil laten zien dat seksualiteit niet vuil is, niet gevaarlijk, maar iets prachtigs dat bij het leven hoort. En dat we daar ook kunst over mogen maken, zonder schaamte.
Ik hoop dat er steeds meer filmmakers zullen zijn die porno opnieuw op een artistieke manier benaderen. Met respect voor de mensen die erin meespelen, met oog voor ethiek en schoonheid. Ik wil laten zien dat seksualiteit niet vuil is, niet gevaarlijk, maar iets prachtigs dat bij het leven hoort. En dat we daar ook kunst over mogen maken, zonder schaamte.’
Wat hoop je nog te bereiken in de toekomst?
‘Ik wil blijven filmen, maar ook blijven praten. Meer onderwijs, meer gesprekken, meer bewustwording. En ik wil ook meer ruimte creëren voor nieuwe stemmen, namelijk jonge regisseurs, queer makers, vrouwen van kleur, zodat zij hun eigen verhalen kunnen vertellen.
Mijn droom is een wereld waarin erotiek op een gezonde manier deel uitmaakt van cultuur, net zoals muziek, literatuur of cinema. Zonder taboes, zonder angst. En ik denk dat dat begint met nieuwsgierigheid. Als we nieuwsgierig blijven, open blijven en luisteren naar elkaar, kunnen we groeien. In plaats van alles te veroordelen of te controleren.’
Koop je tickets voor de erotische immersieve beleving ‘House of ERIKALUST’ in DIVE hier.
Lees ook:
