‘We listen and we don’t judge.’ Ja, dat zal wel. Hoe graag we op TikTok en Instagram ook het tegendeel beweren met deze quote, we oordelen meer dan we denken. En dat is ook maar menselijk. Waarom? Dat legt psychotherapeut Lies Jambon (praktijk Wanderlust) ons zonder oordeel uit.
‘Het klinkt misschien gek, maar mensen móéten oordelen.’ Dat is het – enigszins verrassende – statement waar psychotherapeut Lies Jambon mee begint. Ze verklaart wat ze daar juist mee bedoelt: ‘In de eerste plaats helpt oordelen ons te bepalen of situaties veilig zijn of niet. Dat gebeurt onbewust. Ons parasympatisch zenuwstelsel (het deel van je zenuwstelsel dat je lichaam helpt te ontspannen, te herstellen en energie te besparen na inspanning, red.) is constant alert om te kijken of we veilig zijn. Als een situatie onveilig wordt, gaan we automatisch reageren door te vluchten, vechten of bevriezen. Beeld je bijvoorbeeld in dat er een blaffende en grommende hond naar je toe komt gerend. Dan ga je niet eerst nadenken over wat je gaat doen. Je lichaam reageert onmiddellijk door weg te rennen, zich af te weren of te verstijven. Oordelen is dus een oeroud overlevingsmechanisme.’
Met andere woorden: oordelen is in veel gevallen geen kwestie van vrije wil, maar een automatische reactie. Lies gaat verder: ‘We hebben daarnaast ook allemaal behoefte aan psychologische, sociale en emotionele veiligheid. Het menselijk brein is daarom geneigd om te “categoriseren”, zodat het z’n positie binnen een sociale context kan begrijpen: veilig of onveilig? Gelijkgestemde of tegenstander? Ook angst voor afwijzing speelt hierin een cruciale rol. Als sociale wezens streven we naar erkenning en acceptatie binnen de groep. Oordelen helpt om snel in te schatten of we aansluiting kunnen vinden of juist risico lopen om buitengesloten te worden.’
Allemaal over één kam
Maar we zijn anno 2026 natuurlijk geen holbewoners meer die met een knots in het wilde weg moeten slaan als er een mammoet komt aandraven. Is dat ingebakken overlevingsmechanisme vandaag dan nog wel nuttig en accuraat? Lies legt uit: ‘Er is ondertussen inderdaad heel erg veel veranderd in de omgeving van de mens. Er komen tegenwoordig enorm veel prikkels op ons af. We moeten daardoor net erg snel over heel veel oordelen of het veilig is of niet. Daardoor gaan we “overgeneraliseren”: je brein gaat soms te snel en te breed conclusies trekken. Dat doen we bovendien niet louter op basis van objectieve argumenten. Als je bijvoorbeeld ergens bent waar je de weg moet vragen, ga je oordelen wie er betrouwbaar uitziet. Maar dat oordeel maken we vanuit onze eigen ervaringen en achtergrond. Voor de een zal een politieagent heel betrouwbaar lijken, terwijl een ander hen net niet te vertrouwen vindt. Wat we meemaken en meekrijgen in ons leven, is dus heel bepalend voor welke oordelen we zullen vellen.’
Omdat onze wereld zo complex is geworden, is het dus maar goed dat we zulke cracks zijn geworden in het vellen van oordelen. Aan de andere kant is de basis waarop we die oordelen vellen eerder beperkt, namelijk wat we zelf meemaken en kennen. Een moeilijke patstelling die weleens tot minder positieve gevolgen leidt. Lies verklaart het nader: ‘Hoewel oordelen in eerste instantie beschermend werkt, kan het op langere termijn ook schadelijke effecten hebben. Het versterkt gevoelens van isolement, kan conflicten veroorzaken en vergroot het risico op depressieve klachten.
Wanneer we te veel oordelen, kunnen we in een vicieuze cirkel terechtkomen waarin we voortdurend op zoek zijn naar bevestiging van onze waarden en overtuigingen, maar waarin we nooit innerlijke rust of voldoening vinden. Bovendien belemmert oordelen ons ook in het aangaan en ontwikkelen van authentieke relaties, omdat het anderen reduceert tot categorieën in plaats van dat we hen zien als unieke individuen en hen volledig accepteren voor wie ze zijn. Dat kan leiden tot oppervlakkige relaties die gebaseerd zijn op een gemeenschappelijk oordeel in plaats van op echte empathie en begrip. Om het met een treffende quote te zeggen: “Just because you are right, doesn’t mean the other is wrong. You just haven’t seen it from their angle yet.”’
Lees ook:
